ป้อมพระจุลจอมเกล้า ตั้งอยู่ในบริเวณของฐานทัพเรือกรุงเทพฯ บริเวณปากแม่น้ำเจ้าพระยา ตำบลแหลมฟ้าผ่า อำเภอพระสมุทรเจดีย์ จังหวัดสมุทรปราการ ในสมัยรัชกาลที่ ๕
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชปรารภว่า ป้อมที่มีอยู่ที่เมืองสมุทรปราการอยู่ในสภาพที่ไม่สามารถป้องกันพระราชอาณาจักรได้ ประกอบกับขณะนั้นประเทศทางยุโรปกำลังล่าอาณานิคมอยู่ในภูมิภาคนี้ จึงโปรดเกล้าฯ ให้จัดสร้างป้อมปราการที่ทันสมัยขึ้นที่ปากแม่น้ำเจ้าพระยาบริเวณแหลมฟ้าผ่าเป็นการเร่งด่วน การก่อสร้างเริ่มขึ้นในปี พ.ศ.๒๔๒๗ แล้วเสร็จในปี พ.ศ.๒๔๓๖ โดยใช้พระราชทรัพย์ส่วนพระองค์สมทบกับเงินรายได้แผ่นดิน

         
     
 
 
 

วันที่ ๑๓ กรกฎาคม พ.ศ.๒๔๓๖ หมู่เรือรบของฝรั่งเศส จำนวน ๒ ลำ ชื่อ เรือแองกองสตังค์ (Inconstant) และเรือโคเมต (Comete) มีนาวาโทโบรี (Bory) เป็นผู้บังคับบัญชา มีเรือสินค้า ชื่อ เย เบ เซย์ (J.B.Say) เป็นเรือนำร่องได้แล่นล่วงล้ำอ่าวไทยเข้ามาด้วยเจตนารุกราน ฝ่ายไทยเตือนให้หยุดแต่เรือฝรั่งเศสก็ยังฝ่าเข้ามา ในที่สุดทหารเรือที่ป้อมพระจุลจอมเกล้าภายใต้การบังคับบัญชาของพระยาชลยุทธโยธิน ยิงถูกเรือฝรั่งเศสจนเรือนำร่องทะลุไปเกยตื้นที่แหลมลำพูรายใกล้กับป้อม ส่วนเรือรบฝรั่งเศส ๒ ลำ แล่นฝ่าแนวป้องกันที่ปากน้ำต่อไปได้จนถึงกรุงเทพมหานครเข้าจอดทอดสมออยู่ที่สถานฑูตฝรั่งเศส ซึ่งต่อมาทำให้เกิดเหตุการณ์ ร.ศ. ๑๑๒ ขึ้น

สภาพปัจจุบันของป้อมพระจุลจอมเกล้ามีลักษณะเป็นป้อมปืนแบบตะวันตก มีแนวกำแพงก่อล้อมภายในสร้างเป็นอาคารเตี้ย ๆ ยาวขนานไปกับกำแพงและตัวป้อม แบ่งซอยเป็นห้อง ๆ เป็นที่บัญชาการรบ และที่พักรักษาการ มีปืนประจำป้อมจำนวน ๗ กระบอก ตั้งอยู่ในหลุมปืนรูปกลม ภายในตัวป้อมประดิษฐานพระบรมราชานุเสาวรีย์พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในชุดจอมทัพเรือ

 
             
       
 
 
 
 
 
 
 
http://www.fad1.go.th
เว็บไซต์สำนักศิลปากรที่ ๑ ราชบุรี สำนักโบราณคดี
กรมศิลปากร กระทรวงวัฒนธรรม